Ένα μνημείο γεύσεων και πολιτισμού

Στο «Σπίτι των Κουρήτων»,  ένα πετρόκτιστο, αγροτικό αρχοντικό του 18ου αιώνα που λειτουργεί ως παραδοσιακό κατάλυμα,  στο κέντρο της Κρήτης,  ο επισκέπτης θα φτιάξει μόνος του του το πρωινό του. Θα ενημερωθεί για την κρητική διατροφή και θα μαγειρέψει σε πήλινες γάστρες, χρησιμοποιώντας συνδυασμούς προϊόντων γνωστών από τα Μινωικά χρόνια. Θα μάθει για την προέλευση των προϊόντων και θα αγοράσει αυτά της αρεσκείας του,  θα επισκεφτεί τους τόπους παραγωγής, θα έρθει σε επαφή με το φυσικό περιβάλλον και την πολιτιστική κληρονομιά του τόπου, μέσα από επιλεγμένες διαδρομές και δράσεις στην ενδοχώρα που στηρίζουν την τοπική ανάπτυξη.  

Εκεί, στο ξεκίνημα του μονοπατιού από το βυζαντινό οικισμό Τζανακιανά προς την Αρχαία Ελεύθερνα, στις βορειοδυτικές υπώρειες του Ψηλορείτη και 100 μέτρα από το χωριό Μαργαρίτες (διεθνές κέντρο Κεραμεικής), η Αναστασία Φρυγανάκη, ιδιοκτήτρια – δημιουργός του «Σπιτιού των Κουρήτων»,  υλοποιεί το γαστρονομικό εργαστήριο Μινωιτών Γεύσεις – Κρητική Διατροφή,  ένα όχημα για την τοπική οικονομική ανάπτυξη και για την ανάδειξη της πολιτιστικής ταυτότητας της περιοχής.  Μια δράση που προωθεί τον γαστρονομικό πολιτισμό, ο οποίος αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες τάσεις παγκοσμίως, με τους ταξιδιώτες να επιδιώκουν όχι απλά να βιώσουν μοναδικές γαστρονομικές εμπειρίες αλλά μέσα από την επαφή με τα παραδοσιακά προϊόντα και τις μεθόδους παρασκευής τους να γνωρίσουν την πολιτιστική κληρονομιά κάθε περιοχής.

Στο εργαστήριο Μινωιτών Γεύσεις – Κρητική Διατροφή, οι διατροφικές συνήθειες δεν είναι απλά συνταγές. Είναι εργαλείο επαφής με την τοπική ιστορία και την πολιτιστική ταυτότητα ενός τόπου, αναδεικνύοντας την  πολιτιστική φυσιογνωμία σε καινοτόμο στοιχείο ανταγωνιστικότητας στη διεθνή τουριστική αγορά.   Η Αναστασία Φρυγανάκη μας είπε χαρακτηριστικά: «Οι Κρητικοί, εδώ και 35 χρόνια τρέφονται σχεδόν με τον ίδιο τρόπο. Η καθημερινή τους διατροφή περιλαμβάνει άφθονα ακατέργαστα δημητριακά, όπως σιτάρι, κριθάρι, όσπρια, άγρια χόρτα, ελιές, καρύδια, κάστανα, σύκα, μέλι, ελαιόλαδο. Επιχειρήσαμε την προσέγγιση διατροφικών στρατηγικών που ανάγουν τις αρχές τους στην Προϊστορική Κρήτη, στα υπολείμματα των τροφών που βρέθηκαν σε ανασκαφές αρχαιολογικών θέσεων, όπως στις ταφικές πρακτικές της Ελεύθερνας και στο Εμπορικό Κέντρο των Μινωικών ανακτόρων στο Μοναστηράκι Αμαρίου και στις Μινωϊκές πήλινες πινακίδες».  Πριν λίγες μέρες, οι επισκέπτες του Σπιτιού είχαν την ευκαιρία να συμμετέχουν στην προετοιμασία ενός Μινωϊκού φαγητού, τα «Πυανέψια», που ήταν προσφορά στον θεό Απόλλωνα, προστάτη της Ελεύθερνας. Τα  «Πυανέψια» είναι γνωστά ως «παλληκάρια» ή πολυσπόρια που μαγειρεύονται στα Μυλοποταμίτικα σπίτια ακόμα και σήμερα, ένας συνδυασμός σιταριού με  με διάφορα όσπρια.

Κατοικώντας ένα μνημείο

Οι δράσεις του εργαστηρίου υλοποιούνται μέσα στο «Σπίτι των Κουρήτων» που αποκαταστάθηκε το 2000 και χαρακτηρίστηκε ως ιστορικό μνημείο από το υπουργείο Πολιτισμού ύστερα από αίτημα της Α. Φρυγανάκη.   Κατά τη διαδικασία της αποκατάστασης το «Σπίτι των Κουρήτων» διαφύλαξε όλα τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά του σπιτιού του 18ου αιώνα, που έχει τις ρίζες του στο προϊστορικό μινωικό μέγαρο: την αυλή με τις πετρόχτιστες γούρνες και πεζούλες, το φουρνόσπιτο, τις πήλινες καμινάδες, τους οντάδες, τους σταμνοστάτες, τα πανάρχαια πιθάρια ή την πολεμίστρα, τη λαξευτή σε βράχο δεξαμενή ομβρίων υδάτων. Με λίγα λόγια, όποιος το επισκεφτεί θα κατοικήσει ένα μνημείο! Λειτουργεί ως χώρος διαμονής και ως κέντρο αφύπνισης του οικολογικού αισθήματος των επισκεπτών καθώς και της τόνωσης του ενδιαφέροντος των κατοίκων της περιοχής για την αξία και την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και της πολιτιστικής κληρονομιάς. Ο ξενώνας είναι κτισμένος στην είσοδο του δάσους και  των ιστορικών μονοπατιών, με θέα τις καταπράσινες χαράδρες και τους παραδοσιακούς οικισμούς. Στο κατάλυμα υπάρχει βιβλιοθήκη πλούσια σε λαογραφικό – ιστορικό υλικό, με ενημερωτικά έντυπα για την Κρητική γαστρονομία, φωτοτυπικό μηχάνημα και υποδομή για παρουσίαση οπτικοακουστικού υλικού.

Το «Σπίτι των Κουρήτων»και φιλοξενεί την  έδρα του Οικομουσείου Αγροτικής Ζωής Ορεινής Ρεθύμνης  «Κουρητία Οδός», προωθώντας σειρά δράσεων.   «Η δημιουργία του σπιτιού αποτέλεσε αφορμή για την επαναδραστηριοποίηση σημαντικού αριθμού αργαλειών της περιοχής για να υφανθούν τα λευκά του και συνεχίζει αυτή την έμπνευση στην οικιακή οικοτεχνία για παραγωγή τοπικών εδεσμάτων  από βότανα και γλυκά του κουταλιού,  φρουτώδη  λικέρ, αρωματικά σαπούνια, προϊόντα με βάση το κερί και το λάδι που προσφέρει στον ξενώνα.  Προωθεί τη δημιουργία ενός ρεύματος επιστροφής στη φύση και την αγροτική παραγωγή, στηρίζοντας πρωτοβουλίες  αναζωογόνησης  παραδοσιακών καλλιεργειών και δημοσιοποιώντας την τοπική παράδοση στη γαστρονομία με το πρόγραμμα Μινωϊτών Γεύσεις  που περιλαμβάνει υλικά και γεύσεις από τις καθημερινές κουζίνες ως τις ομηρικές ανασκαφές, το βυζαντινό τελετουργικό των μοναστηριών ή της ζωής των βοσκών στα μητάτα του Ψηλορείτη», μας λέει η Βιβιάννα Μεταλληνού,  αρχιτέκτων – ιστορικός Περιβάλλοντος  και πρόεδρος του Οικομουσείου, η οποία μαζί με την Αν. Φρυγανάκη εμπνεύστηκε την ιδέα του γαστρονομικού εργαστηρίου.

Συγκεκριμένα, ο επισκέπτης στο «Σπίτι των Κουρήτων» έχει τη δυνατότητα για:

• Βιωματική εμπειρία της αποκατάστασης ενός παραδοσιακού σπιτιού, της καθημερινής ζωής στην Κρήτη και της μετέπειτα χρήσης του.

• Γευσιγνωσία παραδοσιακών ποτών, γλυκών του κουταλιού, μαρμελάδας και αρωματισμένου λαδιού παρασκευασμένων από τις γυναίκες της περιοχής.

• Ενημέρωση από τη δημιουργό – ιδιοκτήτρια Φρυγανάκη Αναστασία για το φυσικό περιβάλλον, την πολιτιστική κληρονομιά, τις πολιτιστικές διαδρομές στην περιοχή του Οικομουσείου, την κρητική διατροφή, καθώς και χρήσιμες πληροφορίες για διαπιστευμένους χώρους εστίασης με χρήση οπτικοακουστικού υλικού.

• Σπιτική φιλοξενία – οργάνωση οικογενειακής γιορτής.

Στο πλαίσιο αυτό το Οικομουσείο προωθεί σειρά διαδρομών που φέρνουν τον επισκέπτη σε επαφή με την πολιτιστική κληρονομιά του τόπου, όπως  διαδρομές στα μονοπάτια με τα βότανα, σε αρχαιολογικούς χώρους, επισκέψεις σε μνημεία προβιομηχανικής κληρονομιάς σε αγγειοπλαστεία στο διεθνές Κέντρο Κεραμικής «Μαργαρίτες», σε σύγχρονα τυροκομεία, ελαιουργεία, σε αγροτικές εστίες κατοίκων της περιοχής, σε αρχαίους ελαιώνες.

Γεύσεις και δρόμοι του Ψηλορείτη

Συγκεκριμένα ακολουθώντας το Δρόμο του Κρασιού, οι φιλοξενούμενοι πραγματοποιούν επίσκεψη στη μονή Αρκαδίου,  που περιλαμβάνει περιήγηση στους αμπελώνες και  παρουσίαση των ιστορικών εγκαταστάσεων εστίασης μοναχών, της τυπολογίας της μοναστηριακής αρχιτεκτονικής και ανάπτυξης παραδοσιακών τρόπων παραγωγής, αποθήκευσης και παρασκευής φαγητού. Επίσης επίσκεψη σε βιολογικό αμπελώνα στο Μέρωνα δήμου Αμαρίου όπου γίνεται παρουσίαση του τρόπου παραγωγής κρασιού – οινογνωσία.

Ο Δρόμος των Βοσκών του Ψηλορείτη, προβλέπει ανάβαση στο Λιβαδιώτικο αόρι (βουνό) – Στράτα του Ψηλορείτη. Πραγματοποιείται επίσκεψη στα μιτάτα (παραδοσιακά πέτρινα κτίσματα των βοσκών της Κρήτης) και στο καταφύγιο στο «Λάκκο του Μυγερού» (υψόμετρο 1900μ.) ενώ περιλαμβάνει τυροκόμηση και παρασκευή παραδοσιακού φαγητού από τους βοσκούς του Ψηλορείτη, τους Πικέρηδες. Επίσης προεραιτικά προβλέπεται ορειβατική διαδρομή στην κορυφή του Ψηλορείτη. Περιλαμβάνει επίσης ανάβαση στο Αγιομαγίτικο Αόρι (Ψηλορείτης), με περιήγηση στα μιτάτα και στο σπήλαιο Περιστερές, παρασκευή παραδοσιακού φαγητού από τους βοσκούς και τυροκόμηση, περιήγηση στο δάσος των Δρυάδων (τρικοκιές, ασφένδαμοι, λιόπρινοι, μαλοτήρα, δίκταμο), ανάβαση στο Βισταγιανό αόρι (Ψηλορείτης) με αγροτικά αυτοκίνητα και επίσκεψη σε μιτάτο  και παραδοσιακό τυροκομείο.

Ο Δρόμος της ελιάς και των γεύσεων περιλαμβάνει επίσκεψη στο «Σπίτι των Κουρήτων», ξενάγηση στους χώρους του, παρουσίαση της αποκατάστασης και αντικειμένων καθημερινής χρήσης, ενημέρωση για τη γαστρονομία των Κρητών από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, κεράσματα παραδοσιακών γλυκών και ποτών. Επίσης επίσκεψη στα προβιομηχανικά μνημεία, φάμπρικες και κεραμεία του χωριού Μαργαρίτες, επίσκεψη στη Μνημιακή Ελιά (650 π.Χ.) στο Τριπόδο, περιδιάβαση αρχαίου κρητικού ελαιώνα και τέλος επίσκεψη στο Μοναστηράκι Αμαρίου, μινωϊκό ανακτορικό συγκρότημα, κέντρο αγροτικής οικονομίας. Προβλέπονται θεματικό αγροτικό γεύμα σε παραδοσιακό οικισμό από τις γυναίκες της περιοχής.

Τέλος ο Δρόμος των βοτάνων και του μύθου περιλαμβάνει πεζοπορική διαδρομή, διάρκειας μιας ώρας, στο Λαγγό, το Φαράγγι των Μαργαριτών, με τα αρωματικά βότανα και αγριολούλουδα, μέχρι το Μινωικό τάφο των Μαργαριτών. Επίσης διαδρομή στο μοναδικό φυσικό τοπίο του Αγίου Σίλα (επίσης διάρκειας μιας ώρας), θεματικό γεύμα «Ψηλορείτη Γεύσεις» σε διαπιστευμένο χώρο εστίασης, διδασκαλία για το ελαιόλαδο και τα βότανα στην Κρητική διατροφή.

Με όραμα τον γαστρονομικό πολιτισμό

«Η γαστρονομία είναι φιλοσοφία, ποίηση, τέχνη και συντελεί σημαντικά στην ανάδειξη της πολιτικής ταυτότητας κάθε περιοχής», μας είπε η Αναστασία Φρυγανάκη, μεταφέροντας το όραμά της για την προώθηση του γαστρονομικού τουρισμού – πολιτισμού.  Μέσα από αυτόν, εξήγησε, προωθείται η αγροτική οικονομία, καθώς οι φιλοξενούμενοι επισκέπτονται τους τόπους παραγωγής των προϊόντων, τα τυροκομεία, τα ελαιουργεία, την Ενωση Αγροτικών Προϊόντων Μυλοποτάμου, αγοράζουν τοπικά προϊόντα, γεύονται διάφορες γεύσεις σε παραδοσιακά καφενεία και ταβέρνες της περιοχής. Γι’ αυτό και το «Σπίτι των Κουρήτων» προωθεί και στηρίζει το αυθεντικό κρητικό προϊόν. Όλα τα προϊόντα μας, μας λέει η Αν. Φρυγανάκη, προέρχονται από τους τοπικούς παραγωγούς για τους οποίους ενημερώνουμε τους επισκέπτες μας.  Όπως τους ενημερώνουμε και για τις περιοχές παραγωγής και τον τρόπο παρασκευής τους, συνδέοντάς τα με το απώτερο παρελθόν και την πολιτιστική ταυτότητα της περιοχής. Όπως συμπληρώνει η Βιβιάννα Μεταλληνού, «δεκαπέντε χρόνια μετά την πρώτη διαδρομή της ΚΟΥΡΗΤΙΑΣ ΟΔΟΥ, το ΟΙΚΟΜΟΥΣΕΙΟ έχει να επιδείξει μια σημαντική κοινωνική ενεργοποίηση, που υποστηρίζει ένα ρεύμα επιστροφής στη φύση και την αγροτική παραγωγή, στη γαστρονομία από τις καθημερινές κουζίνες ως τις ομηρικές ανασκαφές, το βυζαντινό τελετουργικό των μοναστηριών ή της ζωής των βοσκών στα μητάτα του Ψηλορείτη. Αναδεικνύει το ψηφιδωτό των σημαντικών αρχαιολογικών ανασκαφών της περιοχής εμπεδώνοντας την αδιάκοπη ιστορική συνέχεια των πρακτικών και κοινωνικής συμπεριφοράς  στην περιοχή. Έχει προωθήσει παράλληλα ένα ήπιο μοντέλο οικοτουρισμού βασισμένο στον πολιτισμό και την ενεργητική συμμετοχή των επισκεπτών που έχει σαν αποτέλεσμα μια ουσιαστική αναζωογόνηση των οικισμών και των κοινοτήτων τους, αποδεικνύοντας την αντοχή των «παραδειγμάτων» σε άμεση διάδραση με την κοινωνική παρουσία και την επιβίωσή της».   

Να σημειώσουμε ότι η Αναστασία Φρυγανάκη έχει τιμηθεί από το Ξενοδοχειακό Επιμελητήριο Ελλάδας για τη συμμετοχή της στο πρόγραμμα «Ελληνικό Πρωινό».

*** Οι Κουρήτες, προστάτες του μικρού Δία, κατοικούσαν στο Ιδαίον Άντρο στην κορυφή του ψηλότερου βουνού της Κρήτης, του Ψηλορείτη (2480μ.). Επινόησαν τη γεωργία και την καλλιέργεια της γης και ήταν επίσης γνωστοί για τη θεραπευτική χρήση βοτάνων και χορού.